Noord-Korea is één van die laatste onverklaarbare landen in de wereld, een relict uit communistische tijden. Een land dat verkiezingen organiseert maar dan wel met één kandidaat, zonder kieshokjes en met registratie van wie tegen de Dierbare Leider stemt. Een land dat niet meer communistisch is, maar een mix kent van collectivisme, xenofobie, nationalisme en idolatrie van de Kim familie die over het noorden van het schiereiland heerst als een dynastie. Een land dat met  “juche” een eigen ideologie ontwikkelde, een combinatie van een verheerlijking van haar leiders en de partij met economische onafhankelijkheid maar wel een enorme hongersnood kende na het instorten van de Sovjet-Unie, haar voornaamste handelspartner. Een land waar de burgers door chronische ondervoeding gemiddeld 7.5cm korter zijn dan in het Zuiden, maar dat wel onlangs een skigebied neerpootte voor haar elite. Een verontrustend land, waar niemand echt vat op heeft. Maar waarom is Noord-Korea wat het vandaag is? Hoe is de situatie nu? En is er uitzicht op een Noord-Koreaanse perestroika en glasnost?


Voor we deze vragen beantwoorden moet opgemerkt worden dat informatie over Noord-Korea op zijn best fragmentarisch, vaak niet correct en soms contradictorisch is. Een maandje geleden maakten we ons bijvoorbeeld collectief vrolijk over het bericht dat elke man in Noord-Korea het kapsel van Kim Jong-Un moest overnemen. Nu wil ik niets gezegd over of het al dan niet een goed idee is om het fashionable kapsel van de Dierbare Leider over te nemen, maar het hele verhaal bleek een hoax. De internationale media kopieerden klakkeloos een dubieus en warrig bericht uit The Korea Times. Door de propaganda, de geïsoleerde positie van The Hermit Kingdom en occasionele machtsstrijd is niemand meer zeker wat waar en niet waar is van de spaarzame informatie die het land uit lekt. Blogs zoals North Korea Econ Watch en North Korea Leadership Watch proberen dit te remediëren maar gaan vaak af op satellietbeelden en de berichten van de staatsmedia. De Amerikaan die het meest contact heeft met huidige sterke man Kim Jong-Un is… Dennis Rodman, een ex-basketter die met Kim Jong-Un een liefde voor het spelletje deelt. We houden dan ook best in het achterhoofd dat elke voorspelling over Noord-Korea een tocht door het duister is. We houden ook best in het achterhoofd hoe allesbepalend de propaganda is in Noord-Korea en wat een bizarre gevolgen dit heeft. Het Noorden heeft bv. decennia lang een “model village” onderhouden in de gedemilitariseerde zone tussen Noord- en Zuid Korea, in het zicht van het Zuiden. Onderhouden, want de prijs om er te wonen is niet eens te bevatten voor de gemiddelde Noord-Koreaan. En dus zijn er mensen die lichten aan- en afzetten, vegen en schrobben om de illusie van activiteit in een spookdorp op te wekken. Dit terwijl op de straten van Pyongyang kinderen verhongeren. Doublethink. 


Kroniek van een transformatie

Maar eerst een geschiedenislesje. Grondlegger van de Kim-dynastie en Noord-Korea is Kim Il-Sung, overleden in 1994 maar volgens de Noord-Koreaanse grondwet nog steeds eeuwige president. Kim Il-Sung startte als rebellenleider en vocht tegen de Japanse overheersing vanuit China. Later verhuisde hij naar de Sovjet-Unie, volgde er speciale training en leidde voor het Rode Leger een divisie in WOII. Samen met de Sovjet-troepen keerde hij begin augustus terug naar Noord-Korea. Enkele dagen voorheen waren Hiroshima en Nagasaki van de kaart geveegd en brak de suïcidale Japanse vechtlust eindelijk. De Sovjets hielden halt aan de 38th parallel zoals afgesproken met de Amerikanen die een  maandje later arriveerden en het land samen met de Sovjets verdeelden in een USSR-occupied zone en een USA-occupied zone. 


Kim Il-Sung werd door de Sovjets aan het roer van Noord-Korea geplaatst, een positie die hij al snel gebruikte om de Korean People’s Army (KPA) op te richten met ex-guerrilla’s en ander vriendelijk volk. Stalin ondersteunde de KPA met materiaal en opleidingen. Enkele jaren later, in 1948, was de situatie al heel wat ongemakkelijker tussen de twee grootmachten die Korea verdeelden. De UN stuurde aan op verkiezingen over het hele land maar Kim-Il-Sung overtuigde de Russen tot een veto tegen deze plannen, een beslissing die twee landen deed ontstaan: de Republic of Korea (ROK) in het zuiden en de Democratic People’s Republic of Korea (DPRK) in het Noorden met de 38th parallel als demarcatielijn. Top op vandaag ligt hier de Korean Demilitarized Zone (DMZ), een buffergebied waar de twee landen elkaar in de ogen kijken. Kim werd premier van de DPRK en chairman van de Workers Party of Korea (WPK) met volledige steun van de USSR.


Het betekende het startschot van een rondje communistje spelen: collectiviseren van de economie en consolideren van de politieke macht. Tegen 1949 was meer dan 90% van de economie in handen van de staat die vol inzette op zware industrie en productie. Alle politieke partijen waren en zijn verenigd in  de “Democratic Front for the Reunification of the Fatherland”. Vanzelfsprekend stemt iedereen in dit Fatherland Front zoals de Kims willen. Het is een klassieke communistische truc en wie ooit in het DDR museum in Berlijn geweest is zal zich wel nog de “stemmachine” herinneren met alle politieke partijen: alles wat je doet komt op een “ja” neer. In enkele jaren toverde Kim Il-Sung  Noord-Korea dus om tot een volwaardige communistische staat, al lieten de landbouwhervormingen gericht op collectivisme (alweer zo’n succesformule) nog zo’n tien jaar op zich wachten.


Kim Il-Sung wou echter meer: een hereniging van het Koreaanse schiereiland onder controle van de Noord-Koreaanse instituties. Vanaf 1949 drong hij aan op een invasie bij Stalin en Mao Zedong. Die laatste had net met Noord-Koreaanse steun de Chinese burgeroorlog definitief beslecht. De Chinezen leverden meer dan een miljoen manschappen. De USSR wilde niet de rechtstreekse confrontatie met Amerikaanse troepen aangaan maar zat achter de schermen wel aan de knoppen. Er werd een aanvalsplan opgesteld voor na het vertrek van de VS-troepen in 1949. Op 25 juni 1950 staken Noord-Koreaanse troepen de 38th parallel over. Het leger dat uit geharde veteranen en guerilla’s bestond en goed voorzien was van Sovjet-oorlogstuig overspoelde de Zuid-Koreanen, in de minderheid en met nauwelijks materiaal. Enkele dagen later viel Seoul en een paar maanden later stonden de Noord-Koreanen in Pusan, aan de andere kant van het schiereiland dus. De Amerikaanse oorlogsmachine schoot echter in actie, net als de Chinese. Een jaar van constante invasies en counters ging twee jaar impasse vooraf en uiteindelijk werd de vredespijp gerookt. De onderhandelingen legden de grens op de 38thparallel en ondanks een miljoen doden (waaronder enkele honderden Belgen) waren beide blokken geen stap verder.


Na de oorlog bouwde Kim Il-Sung zijn kapotgeschoten land weer op met steun van de Soviets en Chinezen en bouwde hij in de daaropvolgende decennia zijn communistische staat en vooral de cultus rond zijn persoon verder uit. In de jaren ’50 en ‘60 hield Noord-Korea gelijke tred met Zuid-Korea op economisch vlak en was de levensstandaard vergelijkbaar. Kim Il-Sung introduceerde in deze periode “juche”, de Noord-Koreaanse variëteit van het Marxisme-Leninisme. Volgens de Noord-Koreaanse propaganda is het een verbeterde versie van het communisme met Aziatische accenten. Het betekent een focus op politieke onafhankelijkheid, economische zelfvoorziening en een sterke defensie (het leger slokt een groot deel van de middelen op). Het betekent ook het vereren van een Grote Leider die de massa gidst. Het is de voorhoedepartij van Lenin maar dan nog een stapje verder en geconcentreerd in één persoon, die alles in handen heeft om een dictator te worden. Het leidt tot een waanzinnige personaliteitscultus met de meest bizarre mythes over de perfectie en onfeilbaarheid van de Grote Leiders. 


Ondanks de mooie praatjes stootte het centraal geplande systeem met  focus op mijnbouw, staalproductie en zware industrie al in de jaren ’70 op zijn grenzen. De “afschaffing van belastingen” in 1974 (u raadde het al, pure propaganda) bracht niet veel zoden aan de dijk. De jaren ’70 en ’80 betekenden economische stagnatie en eind jaren ’80 daalde de economische output al. Dit was ook de periode waarin Noord-Korea in toenemende mate geïsoleerd raakte. Het rigide economische en politieke systeem reageerde niet op de economische hervormingen in China, reageerde niet op de Gorbatsjov-jaren en zelfs niet op de val van het communisme in Oost-Europa. 


Het is ergens in die jaren dat Noord-Korea definitief het plot en elke realiteitszin verloor.  Kim Il-Sung overleed in 1994 maar zijn zoon Kim Jong-Il runde op dat moment al enkele jaren Noord-Korea. Of wat er nog over bleef om überhaupt te runnen, want de val van de USSR betekende dat het “economisch onafhankelijke” Noord-Korea zijn voornaamste sponsor en handelspartner verloor. De economie ging in vrije val, had niet de middelen om te moderniseren en het regime bleef hardnekkig vasthouden aan de rigide centrale planning. Natuurrampen in de vorm van droogtes afgewisseld met overstromingen bleken de druppel. In de jaren 1994-1997 kende Noord-Korea bittere hongersnood die op zijn minst honderdduizenden en misschien wel miljoenen het leven kostte.

Sindsdien is Noord-Korea afhankelijk van buitenlandse voedselsteun en worstelt het met zijn voedselvoorziening.  Eenmaal de rook opgetrokken was in 1997 had Kim Jong-Il zijn positie geconsolideerd. Hij introduceerde Songun oftewel “military first”, en Noord-Korea werd de facto een militaire dictatuur. Aan de communistische idealen wordt tegenwoordig slechts lippendienst bewezen, als ze al vermeld worden. De centrale planning bleef maar de Workers Party of Korea is grotendeels symbolisch geworden.  Juche verbasterde tot een collectivistische, extreem racistische, extreem nationalistische, totalitaire ideologie die veel dichter bij fascisme dan bij communisme staat en enkel dient om het leger en de Kims aan de macht te houden. Begin jaren ’90 werd ook het nucleaire programma opgestart. 


En zo werd Noord-Korea een heel ander beestje dan tijdens de Koude Oorlog. Facties rond de generaals en de Kim-familie controleren en verdelen de welvaart. De collectivistische economie wordt in stand gehouden omwille van zelfverrijking en nepotisme, niet om communistische idealen. Alle contact met de buitenwereld is verboden. De bevolking leeft als slaven. Verhalen over bittere armoede en genadeloze repressie is alles wat uit Noord-Korea komt. De weinige informatie die we hebben gaat dan ook nog eens vaak over Pyongyang, de modelstad waar weeskinderen bedelen op straat.  Het is gissen naar de situatie in bv. Chongjing in het noordoosten. 


Dit alles veranderde niet met de dood van Kim Jong-Il in 2011 en de opvolging door Kim Jong-Un. Kim Jong-Un, ongeveer in de 30 en vermoedelijk deels opgeleid in Zwitserland, heeft het beleid verdergezet. Daarvoor verstevigde hij eerst zijn greep op de macht. De onverwachte dood van zijn vader Kim Jong-Il zorgde voor een gespannen periode waarin oompje Jang Song-Thaek de transitie begeleidde en en passant heel wat macht in zijn eigen handen concentreerde. Kim Jong-Un werd verder gehinderd door enkele adviseurs, neergepoot door zijn vader om hem te helpen, en de oude, ervaren partij- en legerkaders die zijn leiderschap in vraag stelden. Korte hoop op Kim Jong-Un als een mogelijke hervormer werd de kop ingedrukt toen de jonge leider zich eind 2013 sterk genoeg voelde om aan de grote opkuis te beginnen. Tientallen toplui uit het leger en partij werden gedegradeerd of uit de weg geruimd.  Vooral de executie van Jang Song-Thaek was opvallend. Jang Song-Thaek werd naast de partij, leger en de Kims steeds meer een ‘vierde economie’. Zijn executie lijkt een logische stap, maar de leden van de Kim-familie werden altijd veilig geacht. Jang Song-Thaek regelde bovendien de relaties met China. De executie gebeurde ook heel publiek: de staatsmedia verspreidden foto’s van Jang Song-Thaek die weggesleurd werd van een vergadering van het Politburo. Sinds februari is ook Choe Ryong Hae, de tweede “regent” die de machtsovergang begeleidde, niet meer in het openbaar gezien. De koelbloedige “purge” lijkt het pad te effenen voor een derde cultus rond Kim Jong-Un en het voortbestaan van Noord-Korea zoals we het vandaag kennen. 


Toekomstperspectieven

Met de machtsconsolidatie van de jonge Kim Jong-Un lijkt alles dus zijn oude, bizarre gangetje te gaan in Noord-Korea. Is er hoop op verbetering? 
Een eerste mogelijkheid is verandering van binnenuit in de vorm van een paleisrevolutie. Die hoop lijkt echter de kop ingedrukt met de executie van de kliek rond Jang Song-Thaek. Een generaal of zwaargewicht die de Kim-familie aan de kant schuift biedt ook geen garantie op hervormingen. De Noord-Koreaanse elite is vooral bezorgd om haar eigen comfortabel leventje. Toch zou de situatie instabieler kunnen zijn dan ze lijkt. Sommige bronnen menen dat Jang Song-Thaek aan de kant geschoven werd door een factie binnen het leger die zijn klim naar de macht afkeurde. Het is gissen naar de greep van Kim Jong-Un op het leger. Als de KPA zijn manschappen niet meer kan voeden zou een rebellie of een uiteenvallen van het leger zomaar kunnen. Opnieuw zorgt gebrekkige informatie voor onzekerheid. Er lekken heel wat incidenten uit, maar het is gokken naar het waarheidsgehalte hiervan.


Een tweede mogelijkheid is een Koreaanse “Wende”. Een eengemaakt Korea betekent meer invloed en een grotere economie. De Zuid-Koreaanse presidente Park Geun-hye zet in op een hereniging en richtte al een comité op die dit moet voorbereiden. Het herenigen van families, cross-border infrastructuur en “re-integratie” tussen de twee volkeren zijn dan de eerste stappen op weg naar een eengemaakt Korea. Ook deze piste kent genoeg obstakels. De belangrijkste is dat de uitgestoken hand met bijtende kritiek wordt afgeslaan over de grens. De Noord-Koreaanse staatsmedia gingen in overdrive en noemden Park Geun-Hye een “dirty comfort woman for the US and despicable prostitute selling off the nation”. De Zuid-Koreaanse bevolking kijkt vooral naar de enorme kosten op korte termijn.  Van de generaties die nu opgroeien vindt slechts 14% dat een Noord-Koreaan “one of us” is. Een Koreaanse hereniging is nog veraf, en de kosten voor het opnemen van het straatarme Noorden worden elke dag groter.


Een derde mogelijkheid is de Chinese invloed. Voor de dood van Mao in 1976 kende China veel overeenkomsten met het Noord-Koreaanse model. De verschillende wegen die daarna genomen zijn, kunnen misschien als inspiratie dienen. Na de dood van Mao en een laatste stuiptrekking van zijn getrouwen (“The Gang of Five”) nam Deng Xiaoping het over. Zijn “one center and two basic points” politiek overleefde de Tiananmen opstand van 1989 en werd zo definitief de leidraad voor Chinese hervormingen. Het centrale punt was economische ontwikkeling, één van de basic points was “reform and opening up”. Beroemd is de uitspraak ‘it doesn’t matter if a cat is white or black, as long as it catches the mice’. Terwijl de communistische retoriek en propaganda op volle toeren draaide kende China liberale hervormingen. Vandaag wordt er over “rule of law” gepraat en is China sinds 2011 WTO-lid. De Chinese invloed op Noord-Korea is echter steeds beperkter. Noord-Korea is al lang geen bondgenoot meer, maar wordt in stand gehouden als bufferstaat. China wil geen Amerikaanse troepen bij haar grenzen, en is ook niet happig om een stroom Noord-Koreaanse immigranten op te vangen bij een openen van de grenzen. Het regime in Noord-Korea wordt grilliger en steeds minder voorspelbaar, maar een Chinese interventie is weinig waarschijnlijk. Beijing beperkt zich voorlopig tot het ondersteunen van het regime, uit vrees voor een ongecontroleerde krach.

En toch zit er muziek in deze piste. De Chinese invloed op het beleid van Noord-Korea kalft af, maar China dient misschien wel als economisch voorbeeld. Onlangs kondigde Noord-Korea de opstart van elf speciale economische zones aan die in China in de jaren ’70 zo veel veranderden: “The economic development zones are special economic zones where preferential treatments are guaranteed in accordance with appropriate laws as provided by the state”. Er lijken hervormingen in de landbouw te komen richting family farms eerder dan collectivistische, een evolutie die China in eigen land nu al volop ondersteunt. Onder impuls van Mongolië zijn er weer voorzichtige contacten met Japan over ontvoeringen van Japanse burgers door Noord-Korea. De inter-Koreaanse handel leeft weer op met de heropstart van het Kaesong project , een speciale regio met een gezamenlijke industriële site. Het skigebied Masikryong zet in op toerisme, nodig voor de harde valuta die hieruit komt. De handel met Amerika vertwintigvoudigde tot 1.2 miljoen USD.


Het zijn echter niet de overheden en instituties maar de Noord-Koreanen zelf die de grootste hoop zijn op beterschap. Tijdens de hongersnood van ’94-’97 brak de discipline van het regime dat andere dingen aan het hoofd had. Het leger ging aan het plunderen, het volk werd aan haar lot overgelaten. In deze “free-for-all” ontstonden er zowaar entrepeneurs op een zwarte markt voor eten. De overheidscontrole wankelde en herstelde zich nooit volledig. Alles wijst erop dat de zwarte markt sindsdien gegroeid is en nu ook voorziet in andere goederen. Satellietbeelden tonen hier en daar ‘marktplaatsen’, die volkomen illegaal zijn en dan ook geregeld verwijderd worden. Er is een zwarte markt voor voedsel, vastgoed, elektriciteit, krediet, etc. Naast voedsel smokkelt een nieuwe klasse van handelaars ook dvd’s, telefoons usb-sticks en computers binnen. Steeds meer en meer Noord-Koreanen hebben toegang tot informatie uit en over het Westen. De illegale smokkel met China neemt hand over hand toe. The Daily NK gebruikt informatie die het krijgt via eigenaars van mobiele telefoons in Noord-Korea. Miljoenen mensen hebben al toegang tot PC’s en telefoons, vooral in Pyongyang. Deze verandering vloeit voort uit de onhoudbare situatie en is volledig bottom-up. De overheid negeert of participeert in de illegale handel.


Een feelgood story is het daarom nog niet. De nouveaux riches van Noord-Korea varen nu wel bij het status quo. Ooit komt er echter een tijd wanneer illegale smokkel op betrekkelijk kleine schaal onvoldoende zal zijn voor deze nieuwe traders. Ondertussen is de informatiestroom richting Noord-Korea niet meer te stoppen. Mensen vergelijken hun levensomstandigheden met de Zuid-Koreaanse films, kijken door de overheidspropaganda heen en zien dat het anders kan. Een evolutie, eerder dan een revolutie, maakt misschien een einde aan bijna een eeuw onderdrukking. The truth shall set them free.

Timon Lesage

Comment